Symbole i barwy artylerii przeciwlotniczej w 1939 r.

Św. Barbara - patronka artylerzystów

Święta Barbara z Nikomedii jest wyjątkową postacią w historii polskiej artylerii. To ją artylerzyści wzięli za swoją patronkę. W Polsce kult św. Barbary był zawsze bardzo żywy. Już w modlitewniku Gertrudy, córki Mieszka II (XI w.), wspominana jest pod datą 4 grudnia. Pierwszy kościół ku jej czci wystawiono w 1262 r. w Bożygniewie koło Środy Śląskiej. Poza Polską św. Barbara jest darzona wielką czcią także w Czechach, Saksonii, Lotaryngii, południowym Tyrolu, a także w Zagłębiu Ruhry. W Nadrenii uważana jest za towarzyszkę św. Mikołaja - warto wiedzieć, że w wielu miejscach to właśnie ona obdarowuje dzieci prezentami.

Jako patronkę dobrej śmierci czcili św. Barbarę przede wszystkim ci, którzy na śmierć nagłą i niespodziewaną są najbardziej narażeni. Polecali się jej wszyscy, którzy chcieli sobie uprosić u Pana Boga śmierć szczęśliwą. Pośród nich byli także artylerzyści.

Dzień św. Barbary obchodzony jest 4 grudnia.

Tego dnia obchodzone jest dziś Święto Artylerii i Wojsk Rakietowych.

Sztandary artylerii przeciwlotniczej

Sztandar- to dla każdej jednostki wojskowej symbol szczególny, świadczący o jej przynależności do Wojska Polskiego, odrębności od innych jednostek, dowód waleczności oraz przywiązania do tradycji. Niczym średniowieczna chorągiew sztandar towarzyszył żołnierzom w trudach walki, był z nimi podczas ważnych uroczystości, a dla każdego był obiektem wielkiego szacunku.

W początkowym okresie istnienia odrodzonej po 1918 r. Rzeczpospolitej sztandary przysługiwały jedynie pułkom piechoty i jazdy. W artylerii zaś największą świętością, na którą składano przysięgę, była armata. Sytuacja tę zmienił dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z 24 listopada 1937 r. o znakach wojska i marynarki wojennej, który zniósł dotychczasowy podział w nazewnictwie (chorągiew w piechocie, sztandar w kawalerii) pozostawiając jedno pojęcie – sztandar. Zgodnie z § 7 wspomnianego dekretu, sztandar miał być „widomym znakiem uosabiającym Państwo Polskie”, był „symbolem najwyższych wartości ducha i ciała, których Polska wymaga od swych żołnierzy”.

Wejście w życie dekretu umożliwiło wprowadzenie sztandarów przez inne rodzaje broni, w tym artylerię. O nadaniu sztandarów dla wszystkich dywizjonów artylerii przeciwlotniczej wchodzących w skład artylerii stanowił w Dodatek Tajny Nr 6 do Dziennika Rozkazów M.S.Wojsk. z 5 maja 1938 roku. Jedynie sztandar dla 1. pułku artylerii przeciwlotniczej uchwalono miesiąc później, w Dodatku Tajnym Nr 8 do Dziennika Rozkazów M.S.Wojsk. z 22 czerwca 1938.

1. pułk artylerii przeciwlotniczej otrzymał chorągiew z rąk swojego patrona - Marszałka Edwarda Rydza - Śmigłego, natomiast 2, 3 i 5 dywizjon artylerii przeciwlotniczej odebrał sztandary z rąk generała Tadeusza Kasprzyckiego, podczas uroczystości nadania sztandarów jednostkom artylerii przeciwlotniczej na Polach Mokotowskich 10 listopada 1938. Jednocześnie 6 dyon otrzymał sztandar we Lwowie w dniu 22 listopada 1938 roku., 8 dyon w Toruniu dnia 19 czerwca 1938. Poznańskiemu 7 dywizjonowi artylerii przeciwlotniczej sztandar wręczył gen. Juliusz Rómmel, dnia 29 czerwca 1938 roku w Poznaniu. Do wybuchu wojny sztandarów nie otrzymały dyony 9, 11, 15. Ponadto 1 i 2 Morski dyon oraz 4, 12 i 23 dyon, które powołano do życia rozkazem z dnia 23 sierpnia 1939 r.

Interesujące i tajemnicze są losy sztandarów w trakcie kampanii wrześniowej i podczas okupacji. W przypadku 7 dyonu wiemy, iż sztandar, po wybuchu wojny został przetransportowany do Warszawy. 7 maja 1970 roku do redakcji ,,Żołnierza Wolności" nadeszła paczka zawierająca dwa sztandary artylerii przeciwlotniczej – 1. pułku artylerii przeciwlotniczej oraz 7 dywizjonu artylerii przeciwlotniczej wraz z grotami, której nadawca pozostał nieznany. Oba sztandary trafiły do Muzeum Wojska Polskiego. W Instytucie im. Gen. Sikorskiego w Londynie znajdują się sztandary 2,3,5 oraz 6 dyonu. O sztandarze 8 Dywizjonu nie wiadomo nic, poza tym, że w 2002 roku polskie władze wykupiły z rąk tajemniczego Rosjanina kilka tysięcy pamiątek katyńskich, wśród których znajdował się najprawdopodobniej fragment sztandaru ukryty w menażce.

Barwy artylerii przeciwlotniczej.

W Wojsku Polskim II Rzeczypospolitej Polskiej panowała duża różnorodność barw i odznaczeń broni i służb. Powołana w grudniu 1918 roku Komisja Ubiorcza opracowała projekt jednolitego polskiego munduru wojskowego. Celem odróżnienia rodzajów wojsk i służb zastosowano kolorowe łapki i wypustki na kołnierzach. Barwy te powtórzono w formie poziomych pasków w odwrotnym układzie barw na rogach kołnierza płaszcza. Podwójne barwy przyznano rodzajom broni, do których w 1919 roku zaliczano piechotę, jazdę, artylerię i wojska techniczne, lotnictwo, straż graniczną, żandarmerię, wojska taborowe i lekarzy wojskowych. Służby otrzymały łapki barwy munduru z kolorowymi wypustkami i emblematami służby.

Przy ustalaniu koloru patek i wypustek uwzględniano tradycje wojskowego ubioru narodowego. Artyleria przeciwlotnicza była jednak zupełnie nową formacją, której barwy nie znajdowały umocowania w tradycji innej niż ogólne tradycje artylerii. Zgodnie z wydanymi w 1919 r. "Przepisami Ubioru Polowego Wojsk Polskich", artyleria polowa nosiła na kołnierzu patki ciemnozielone z czarnymi wypustkami. Regulamin nie wprowadzał oddzielnych barw dla artylerii przeciwlotniczej, gdyż pierwsza jednostka tj. dywizjon zenitowy powstała 29 lipca 1920 roku, gdy bolszewicy zbliżali się do Warszawy, czyli długo po wprowadzeniu regulaminu. Artylerzyści służący w artylerii przeciwlotniczej posługiwali się łapkami w barwie artylerii lekkiej – ciemnozielone z czarną wypustką.

Rozkazem z dnia 4 sierpnia 1927 roku (Dziennik Rozkazów 1927 nr 22, poz. 268) wprowadzono po raz pierwszy barwy indywidualne artylerii przeciwlotniczej. Dla oficerów liniowych artylerii przeciwlotniczej wprowadzono aksamitne łapki w barwie ciemnozielonej z ciemnożółtą wypustką. Dla szeregowych łapki sukienne w tych samych barwach. Na płaszczach noszono naszyte pionowo dwukolorowe paski – żółty u góry, zielony na dole. W przypadku oficerskich i podoficerskich spodni wieczorowych obowiązywały spodnie w barwie zielonej z czerwonym lampasem, czyli w wersji ogólnej dla całej artylerii. Te barwy mundurowe obowiązywały aż do września 1939 r.

Święto artylerii przeciwlotniczej

Tradycja obchodów świąt pułkowych artylerii przeciwlotniczej sięga okresu formowania 1. pułku artylerii przeciwlotniczej w Warszawie. W 1924 r. dowódca dywizjonu artylerii zenitowej (później dowódca 1. pułku) ppłk dr Eugeniusz Baranowicz podjął bowiem starania w celu ustanowienia święta pułkowego. W tymże roku obchodzono je nieoficjalnie dnia 29 czerwca, czyli w dniu stawienia oficerów artylerii przeciwlotniczej na kurs obrony przeciwlotniczej. W roku kolejnym Minister Spraw Wojskowych pismem z dnia 20 lipca ustalił Święto 1. pułku artylerii przeciwlotniczej na 29 lipca - dzień powstania pierwszej polskiej jednostki artylerii przeciwlotniczej. Znalazło to potwierdzenie również w wykazie świąt pułkowych z maja 1925 r.

W tym dniu organizowano uroczyste apele, defilady, msze polowe, wspólne obiady żołnierskie, akademie, zawodowy sportowe i inne imprezy. Często święto przypadało na czas pobytu pułku na poligonie. W 1928 r. pułk obchodził święto wspólnie z 7. dywizjonem artylerii przeciwlotniczej z Poznania. Program obchodów święta obejmował wówczas: uroczysty apel, msze polową, defiladę, wspólny obiad żołnierski, zawody lekkoatletyczne i mecz piłki nożnej. Na święto w 1928 r. życzenia przesłał Marszałek Józef Piłsudski w treści:

W 1930 r. Minister Spraw Wojskowych rozkazem z 30 maja przesunął święto 1. pułku artylerii przeciwlotniczej z 29 lipca na 18 marca. Było to związane z obraniem gen. dyw. Edwarda Rydza - Śmigłego szefem 1. pułku. Święto miało już inny charakter, gdyż dotyczyło tylko grona żołnierzy pułku.

W 1934 r. Minister Spraw Wojskowych rozkazem z dnia 29 grudnia (Dz.R. 1934 z dnia 29 grudnia, nr 11, poz. 206), ustalono Święto Artylerii Przeciwlotniczej na 29 lipca - dzień powstania dywizjonu zenitowego. Rok 1935 był pierwszym rokiem, w którym samodzielne dywizjony i pułk obchodziły święto 29 lipca, a dnia 18 marca świętował pułk samodzielnie. Warto pamiętać, iż dywizjony były jednostkami małymi, przez co obchodzone święta miały charakter wewnętrzny.

Odznaka pamiątkowa artylerii przeciwlotniczej

W dniu 13 sierpnia 1932 r. Minister Spraw Wojskowych zatwierdził wzór odznaki pamiątkowej artylerii przeciwlotniczej wraz z regulaminem. Wzór odznaki dla wszystkich oddziałów artylerii przeciwlotniczej był identyczny. Różniły się wyłącznie numerami poszczególnych dywizjonów. Odznaki wykonywano m.in. w pracowni Stanisława Reisinga w Warszawie.

Odznakę jednoczęściową, o wymiarach 40 x 80 mm stanowiła tarcza, owalna z dwiema lufami armatnimi skierowanymi ku górze, obwiedziona półwieńcem i zwieńczona orłem w locie. Odznaka nadawana była w trzech odmianach - złotej, srebrnej i ciemnej. Regulaminowo pośrodku odznaki umieszczony był numer dywizjonu (cyfra rzymska) lub "1" arabska w przypadku 1. pułku artylerii przeciwlotniczej z Warszawy. W praktyce wszystkie odznaki posiadały cyfrę arabską.

Prawo do odznaki przysługiwało wszystkim żołnierzom po 5-cio mięsięcznym pobycie na froncie lub roku służby poza frontem. W czasie pokoju oficerowie i podoficerowie zawodowi mogli otrzymać odznakę po dwóch latach służby w dywizjonie. Szeregowi niezawodowi po piętnastu miesiącach służby czynnej. Odznaka była nadawana również innym osobom za zasługi dla dywizjonu, formacji lub wojska.

Wraz z wprowadzeniem jednolitej odznaki pamiątkowej artylerii przeciwlotniczej wstrzymano nadawanie odznaki pamiątkowej 1. pułku artylerii przeciwlotniczej.

Decyzją Ministra Obrony Narodowej nr 241/MON z dnia 23 czerwca 2015 roku Dywizjon Przeciwlotniczy 17 Wielkopolskiej Brygady Zmechanizowanej przywrócono odznakę pamiątkową. Jest ona wyrazem uznania za służbę i stanowi znak łączący żołnierzy dywizjonu.

Odznaka pamiątkowa 1. Pułku Artylerii Przeciwlotniczej

Odznaka pamiątkowa 1. pułku artylerii przeciwlotniczej ustanowiona została 27 listopada 1928 r. Istniały dwie wersje. Pierwsza przewidziana była dla oficerów służby stałej i była odznaką emaliowaną. Druga przewidziana dla żołnierzy służby zasadniczej była metalowa. Odznakę zaprojektował kpt. Antoni Mordasiewicz . Zatwierdzona przez Ministra Spraw Wojskowych 15 stycznia 1929 r.

Prawo do nadania odznaki mieli oficerowie i szeregowi, którzy pozostawali w dywizjonie artylerii zenitowej od 1 lipca 1920 roku do 21 marca 1921 r. w czasie działań wojennych na froncie przez 3 miesiące lub poza frontem przez rok. Natomiast w czasie pokoju oficerowie i podoficerowie zawodowi dywizjonu artylerii zenitowej i 1. pułku artylerii przeciwlotniczej po 2 latach służby, szeregowi zaś po roku.

Odznaka była nadawana do sierpnia 1932 r, kiedy to wprowadzono jednolitą odznakę pamiątkową dla artylerii przeciwlotniczej. Odznaki wykonywane były przez Adama Nagalskiego z Warszawy (pracownia przy ul. Bielańśkiej 16) oraz Wiktora Gontarczyka z Warszawy (pracownia przy ul. Miodowej 19).

Odznaka była dwuczęściowa, o wymiarach 38x39 mm. Stanowiła srebrny krzyż maltański o ramionach pokrytych emalią ciemnozieloną i żółtą, odtwarzającą w formie proporczyków barwę artylerii przeciwlotniczej, z napisem 1 PAPL. Pośrodku krzyża, na okrągłej tarczy emaliowanej na błękitno, nałożona byłą złota odznaka pilota, przeszyta od dołu do góry złotą błyskawicą. Regulamin ustalał odrębną odznakę dla szeregowych takiego samego wzoru, ale dwuczęściową z alpaki, platynowaną. Części ramion krzyża, o barwie żółtej, były gładkie, o barwie zielonej – zmatowione ukośnymi nacięciami.

Proporzec przechodni w zawodach wyszkoleniowych artylerii p-lot

Rozkazem Departamentu Dowodzenia Ogólnego MSWojsk opublikowanym w Dzienniku Rozkazów 1937 r. nr 7 poz. 91, ustalono nagrodę przechodnią w zawodach wyszkoleniowych artylerii. Nagrodą były:

buńczuk – dla mistrzowskich baterii o zaprzęgu konnym;
proporzec – dla mistrzowskich baterii zmotoryzowanych;

Proporzec składał się z płatu o barwach danego rodzaju artylerii z plecionymi frędzlami i usztywnionego przy pomocy drutu i dostosowanego do przyczepiania do tulei, z odznaką pamiątkową formacji pośrodku i napisem „Bateria Mistrzowska” po obu stronach. Metalowa tuleja do osadzania na samochodzie lub motocyklu dowódcy baterii - na przednim prawym błotniku, wewnątrz pustej, w górnej części stożkowanej, w dolnej – wewnątrz gwintowanej z otworem do śruby wzmacniającej połączone, z dwoma obrączkami do przymocowania płatu.

Części metalowe proporca wykonane były z brązu, złocone i polerowane. Odznaka pamiątkowa formacji według zatwierdzonego wzoru i materiału – na płacie haftowana. Płat wykonany był z sukna w barwie danego rodzaju artylerii, zgodnie z podanym układem. Napisy na płacie haftowano srebrem. Frędzle jedwabne ze sznura złotego.

Proporce przechodnie przeznaczone były zarówno dla 1. pułku artylerii przeciwlotniczej, jak i dla samodzielnych dywizjonów artylerii przeciwlotniczej. Pierwsze zawody artyleryjskie z nowymi proporcami przechodnimi rozgrywano w 1938 r.

Nowy system znakowania dla artylerii przeciwlotniczej 1939

Z początkiem 1939 r. wszedł do użycia nowej Instrukcji Znakowania. Składały się na nią: właściwa instrukcja, zawierająca wyłącznie tekst, oraz osobny album zawierający trzysta siedem barwnych rysunków poszczególnych znaków, trzydzieści cztery rysunki z wymiarami każdego z typów oraz pięć rysunków przedstawiających sposoby mocowania do lancy bagnetu i drzewców specjalnych.

Drukowanie instrukcji powierzono Głównej Drukarni Wojskowej w Warszawie. Album zaś miała drukować Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych. Dnia 15 sierpnia 1939 r. wydano rozkaz wprowadzający całość do użytku wojskowego. Całość miała obowiązywać od dnia 11 listopada 1939 r. Wobec wybuchu wojny nie zdążono wydać rozkazu wprowadzającego w Dzienniku Rozkazów. Do naszych czasów zachował się wyłącznie album znaków bez stosownego opisu. Nowe rozwiązania nie weszły w życie, ale istnieją dowody na to, iż nowe proporce pojawiły się zarówno na poziomie niektórych brygad i dywizji, a nawet na poziomie jednostek niższego rzędu.

Jednostkom artylerii przeciwlotniczej poświęcono Tablicę XXX. Wprowadzała ona sześć proporców ukazanych na poniższej tablicy. Proporce przypuszczalnie oznaczały:

176. Znak dowódcy grupy artylerii przeciwlotniczej;
177. Znak dowódcy pułku lub samodzielnego dywizjonu artylerii przeciwlotniczej;
178 Znak dowódcy dywizjonu w pułku artylerii przeciwlotniczej, na przykładzie I dywizjonu;
179. Znak dowódcy baterii w pułku lub samodzielnym dywizjonie artylerii przeciwlotniczej.
180. Znak dowódcy baterii łączności w pułku artylerii przeciwlotniczej;
181. Znak dowódcy baterii szkolnej w pułku artylerii przeciwlotniczej;

Ponadto stosowne oznaczenie zawiera Tablica XLVIII zawierająca znaki na pojazdach. Znak nr 290 to oznaczenie pojazdów artylerii przeciwlotniczej.

Dodatkowo Tablica XXXI prezentuje znaki związane ze szkolnictwem wojskowym artylerii przeciwlotniczej, tj.

182. Znak komendanta Centrum Wyszkolenia Obrony Przeciwlotniczej i Przeciwgazowej;
183. Znak komendanta Szkoły Podchorążych Artylerii Przeciwlotniczej;
184. Znak dowódcy dywizjonu podchorążych służby stałej w Szkole Podchorążych Artylerii Przeciwlotniczej;
185. Znak dowódcy baterii w dywizjonie podchorążych służby stałej;
186. Znak dowódcy dywizjonu podchorążych rezerwy w Szkole Podchorążych Artylerii Przeciwlotniczej;
187. Znak dowódcy baterii w dywizjonie podchorążych rezerwy;
188. Znak dowódcy baterii ćwiczebnej w Szkole Podchorążych Artylerii Przeciwlotniczej;

Odznaka personelu organów O.P.L.

W strukturze organizacji obrony przeciwlotniczej kraju istotne miejsce zajmowały struktury administracji cywilnej. W skład organów O.P.L. wchodziły struktury odpowiedzialne za przygotowanie i prowadzenie biernej obrony przeciwlotniczej na poziomie miasta, dzielnicy, czy konkretnego domu. Najczęściej funkcje te obejmowali rezerwiści lub członkowie Ligii Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej. Warto jednak zauważyć, iż bardzo często błędnie utożsamia się L.O.P.P. z organami administracji O.P.L.

Dnia 28 września 1938 r. Minister Spraw Wewnętrznych wprowadził oznaczenia dla personelu organów cywilnej O.P.L. w postaci opaski i klamry. Personel organów miał obowiązek ich noszenia w czasie wykonywania czynności bezpośrednio związanych z pełnieniem powierzonych funkcji zarówno w czasie pokoju jak i w czasie pogotowia przeciwlotniczego. Opaski należało wykonać we własnym zakresie. Dystrybucję klamer prowadzono za pośrednictwem komórek organizacyjnych L.O.P.P. Koszty zaopatrzenia się w opaski ponosiły zakłady we własnym zakresie.

Klamra miała postać owalną, jednakową dla wszystkich organów. Wykonywane były z metalu oksydowanego, choć w rzeczywistości wykonywane były także z mosiądzu. U góry klamra zawierała napis „Obrona” rozdzielony pośrodku tego słowa sylwetką nurkującego samolotu. Po bokach klamry sylwetki spadających bomb. U dołu napis „Przeciwlotnicza”. Klamra była nakładana przez specjalny uchwyt na opaskę.

Opaska miała mieć szerokość 8 cm i miała być sporządzona z dowolnej tkaniny o barwie zasadniczej żółtej w połączeniu z barwą czerwoną dla organów OPL miasta oraz barwą zieloną dla organów samoobrony. Wzory opasek prezentuje poniższa tabela. Ilość pasków zależna była od szczebla w hierarchii organizacyjnej OPL danego miasta i wzrasta zależnie od ilości szczebli. Opaskę noszono na lewym przedramieniu